Uitdrukkingen zijn een belangrijk onderdeel van een taal. Een uitdrukking of een zegswijze wordt ook wel een idiomatische expressie of een idioom genoemd. Uitdrukkingen bevatten vaak veel beeldspraak en zijn afgestemd op de cultuur van een land. Voor vertalers is het vertalen van uitdrukkingen waarschijnlijk een van de moeilijkste onderdelen van hun vak. In dit artikel leggen uit wat een idioom is en waarom deze zo moeilijk te vertalen zjin.

Wat is een idioom?

Van Dale geeft als definitie voor het woord idioom “de bijzondere, karakteristieke woorden en uitdrukkingen van een taal die vaak niet letterlijk te vertalen zijn”. Het zal dus geen verrassing zijn dat idiomen en idiomatische uitdrukkingen moeilijk te vertalen zijn. Uit de woorden alleen is vaak de betekenis niet op te maken. De enige manier om te weten wat een idioom betekent is door het idioom te kennen. Idioom betekent ook “taaleigen”. Het idioom is dus onlosmakelijk verbonden aan zijn taal. 

Uitdrukkingen vertalen, wat maakt het zo moeilijk?

Er zijn grofweg twee manieren om een tekst te vertalen. 

Het vertalen van de individuele woorden:

Er wordt gekeken naar de betekenis van de individuele woorden en er wordt gezocht naar equivalenten in de doeltaal. Deze methode staat bekend als letterlijke vertaling en wordt vaak gebruikt door amateur vertalers en slechte Machine vertalingen, indien er geen goede vertaling gevonden kan worden. 

Het vertalen van de betekenis:

Professionele vertalers begrijpen de betekenis van een zin en maken een nieuwe zin in de doeltaal die de betekenis van de zin in de brontaal weerspiegelt.  Als we letterlijke vertaling toepassen op idiomen dan krijgen we allerlei gekke resultaten. Iedereen kent natuurlijk het voorbeeld van “Het regent pijpestelen”. Een wat minder bekende uitdrukking zoals “met de schrik vrijkomen” wordt door Google letterlijk vertaald met “he was released with a fright”. Alhoewel dit een goede vertaling lijkt omdat deze letterlijk correct is, is het idiomatisch geen goede vertaling. Het equivalent van dit idioom is namelijk in het Engels “to have a lucky escape”. Bij het vertalen van idiomen moet je dus de andere taal erg goed kennen. Idiomen zijn van land tot land anders en zijn bijna nooit letterlijk te vertalen. Het laat ons zien dat we Google Translate in de meeste gevallen niet kunnen gebruiken voor het correct vertalen van uitdrukkingen en idiomen. In Euroglot kunnen we direct meerdere idiomen bekijken die ongeveer hetzelfde betekenen zodat we kunnen kiezen welk equivalent van de betekenis van het idioom we het beste kunnen gebruiken.

Hoe ga je te werk bij het vertalen van een idioom.

Nu we weten dat idiomen bijna nooit letterlijk te vertalen zijn is de vraag “wat is de beste manier om een idioom te vertalen”? Eerst moeten we het idioom identificeren. Als je in de brontekst een zin tegenkomt en een deel daarvan klinkt of niet logisch ten opzichte van de rest van de context of de betekenis is moeilijk te begrijpen dan heb je hoogstwaarschijnlijk te maken met een idioom. Als je in een Engelse tekst over geld sparen ineens de uitdrukking “put aside a nest-egg” tegenkomt zou je je kunnen afvragen wat een nest en een ei te maken hebben met geld opzij zetten. Het is een veel gebruikt idioom in het Engels voor het opzij zetten van iets, meestal betreft het geld. Als je de betekenis van de uitdrukking niet kent is deze dus onmogelijk te vertalen. Op dit punt kun je twee dingen doen. Vraag de betekenis aan iemand die de taal waarin het idioom voorkomt als moedertaal heeft of onderzoek eerst de betekenis. Hiervoor kun je een woordenboek als Euroglot dat vol staat met vertalingen van idiomen door native speakers goed gebruiken omdat je gelijk de vertaling en in veel gevallen meerdere vertalingen van de betekenis van het idioom te zien krijgt. Je kunt ook de betekenis van het idioom zelf onderzoeken en hiervoor een zo passend mogelijk equivalent zoeken in de doeltaal. 

Het is niet altijd mogelijk om een passende vertaling te vinden voor een idioom. In dat geval is het beste advies om de betekenis van het idioom zo mogelijk over te brengen in de doeltaal. De tekst zal hierdoor een deel van zijn karakter verliezen maar het is beter dan het gebruiken van een idioom dat niet dezelfde betekenis weerspiegelt of het letterlijk vertalen van het idioom.